“De meest intense politieke periode ooit” - beschouwing over het Schots referendum

Afdrukken

Op 18 september 2014 vond het veelbesproken referendum over Schotse onafhankelijkheid plaats in Schotland. 55 Procent van de Schotten stemde tegen onafhankelijkheid. Het referendum kende een uitzonderlijk hoge opkomst van 85%. Bert Penninckx schreef onderstaande beschouwing.

"Het referendum in Schotland heeft iets losgemaakt. De politieke geest is uit de fles. In sommige arme wijken waar bij gewone verkiezingen maar een handvol mensen gaat stemmen, nam nu meer dan 70 procent deel. ‘Ik heb nog nooit zo'n intense periode van politiek debat meegemaakt’, zegt onderzoekster Maud Bracke die alles van op de eerste rij meemaakte" (De Wereldmorgen, 19 september 2014) 

De armen stemmen 

Het Schots referendum bewijst dat het referendum het ontbrekende politieke instrument is van de burgers. Met de reeks van referenda over de Europese grondwet in 2004 zagen we eveneens een enorm grote betrokkenheid bij de burgers die mochten gaan stemmen.

Het ja-kamp had het hele establishment tegenover zich. Slechts één krant was voor en het ging dan nog enkel om de zondageditie van The Herald, The Sunday Herald dus. Ook de grote Britse kranten zoals The Guardian en The Times waren heel sterk tegen de onafhankelijkheid. Dan zwijgen we nog over de BBC. De Royal Bank of Scotland sprak zich ook uit tegen onafhankelijkheid, evenals Europese toppolitici zoals Herman van Rompuy, die tegen professor Carles Boix over het referendum zei: “Democratie is niet bedoeld om grenzen te veranderen.” 

 

Meer Schotse bevoegdheden

Waarnemers denkendat het referendum voor een schokeffect kan zorgen in Groot-Brittannië. Want ook al heeft ja verloren, het establishment is toch in zijn blootje gezet geweest. Ze wisten niet goed hoe ze moesten reageren en hadden geen duidelijke voorstellen. De politieke elite was achteraf totaal verbaasd over de gebeurtenissen. De opkomst bedroeg een enorme 85 procent. In de armste wijken buiten Glasgow ging meer dan 80 procent stemmen terwijl dat bij de gewone verkiezingen amper 20 procent is. 

Cameron en ook Brown beloofden heel snel meer bevoegdheden voor het Schotse parlement (‘devolution’). Het is helemaal niet duidelijk wat er van die beloftes zal komen. Een aantal parlementsleden van Ukip en de conservatieven hebben al laten verstaan dat ze elke poging tot verdere devolutie zullen tegenhouden. Bovendien zal er niets gebeuren voor de verkiezingen van 2015. 

Bruno Kaufmann, bestuurslid van Democracy International die het referendum volgde als observer, was positief over het het referendum. Hij prees het Brits-Schotse overeenkomst (het Edinburgh Agreement) op basis waarvan het referendum werd gehouden, als een solide juridisch geraamte. Ook voldeed het referendum aan de door Kaufmann aanbevolen ‘code voor goede referenda’ opgesteld door de Venice Comission van de Raad van Europa (niet te verwarren met het EU-orgaan).

Hoe verloopt het onafhankelijkheidsproces in België? 

In België is het een meerderheid die zich wilt afscheiden van een minderheid. In een democratie zou dit verlangen met  een eenvoudig referendum snel duidelijk zijn. Maar België is geen democratie want die meerderheid moet via grendelwetten toestemming aan een minderheid vragen om een referendum in te richten of om goede referendummodaliteiten te bekomen. En zo is het (on)logisch dat zelfs een N-VA'er als Demesmaeker vind dat in België zo'n referendum niet werkt:

"Dat een Europa met onafhankelijke regio's niet kan werken, zoals De Gucht ook beweerde, bewijst volgens Demesmaeker dat de eurocommissaris "het totaal verkeerd voor heeft". "De 'ja'-campagne was een pro-Europese beweging! Ze wilden de Schotse soevereiniteit met Europa delen." Bovendien, besluit de N-VA'er, kent De Gucht de dynamiek van de verschillende naties niet. "Het gaat overal over het wegwerken van het democratisch deficit, maar verder kan je geen parallellen trekken tussen Schotland, Catalonië en Vlaanderen. Iedere regio heeft zijn eigen dynamiek. Bij ons zou een referendum bijvoorbeeld niet werken, wij doen het anders, stap voor stap."

Dus elke stap moet het volk maar slikken ook al zijn de burgers niet akkoord. Wat een gedragenheid zou het referendum geven als iedere stap voorgelegd wordt of nog beter de burgers zelf aangeven wat de volgende stappen zijn. 

Hoe gaan de Zwitsers om met afscheidingstendensen?

Hun direct democratisch systeem stelde de Zwitsers in staat de grootste institutionele crisis uit hun geschiedenis vreedzaam en democratisch op te lossen: de afscheiding van het kanton Jura van het kanton Bern. Jura is in meerderheid Franstalig, Bern Duitstalig. In 1815 voegde het Congres van Wenen beide kantons samen. De afscheidingsbeweging in Jura werd met de jaren sterker, het conflict vooral na de Tweede Wereldoorlog steeds bitser. De Zwitserse grondwet had geen oplossing voor zulke conflicten. 

In de jaren zeventig vonden de Zwitsers een ingenieuze oplossing voor deze 'institutionele atoombom'. Een Raad van (echte) Wijzen stelde de volgende procedure voor: in een cascadesysteem van referenda zouden achtereenvolgens het kanton Jura, de districten van dat kanton en de grensgemeenten in die districten hun lot bepalen. Echter, als eerste stap moesten de burgers van het kanton Bern zich over de procedure zelf uitspreken. Het eindresultaat zou in een nationaal referendum aan alle Zwitserse burgers voorgelegd worden.

En zo verliep het ook. In een eerste referendum keurden de burgers van Bern de voorgestelde procedure goed en kenden zo het kanton Jura het zelfbeschikkingsrecht toe. In een tweede stap stemde een meerderheid van de Jura-burgers voor de afscheiding van Bern. Echter, drie zuidelijke grensdistricten beslisten, alweer bij referendum, bij Bern te blijven. Negen gemeenten kozen dan weer voor het andere kanton dan hun eigen district en scheidden zich van hun district af. Als kroon op het werk keurden de Zwitsers in een nationaal referendum het resultaat van deze reeks referenda (en dus de afscheiding van Jura) met een overweldigende meerderheid goed. 

We kunnen dus nog een en ander leren van de Zwitsers. Ook bewijst het Jura-conflict dat directe democratie geschikt is voor complexe politieke vraagstukken op te lossen.

Links 

Democracy International’s volledige beoordeling van dit referendum is te vinden in hun position paper “Challenging separation. Three main points processes towards independence have in common”
http://www.democracy-international.org/sites/democracy-international.org/files/position_paper_scotland.pdf

Schots referendum meest intense politieke periode ooit (De Wereldmorgen)
http://www.dewereldmorgen.be/artikel/2014/09/19/schots-referendum-meest-intense-politieke-periode-ooit 

NVA jaloers op Schots referendum
http://www.hln.be/hln/nl/31923/Schotland-onafhankelijk/article/detail/2055752/2014/09/19/Demesmaeker-N-VA-jaloers-op-Schots-referendum.dhtml

Scotalonia’s Jura(ssic) moment: een goed artikel van Bruno Kaufmann:
http://www.swissinfo.ch/directdemocracy/scotalonia-s-jura-ssic--moments/41063732 

Zwitserland en complexe institutionele thema's
http://www.democratie.nu/index.php/nieuws-14/archief/715-zwitserland

Vrijheid, democratie & secessie
http://www.democratie.nu/index.php/nieuws-14/archief/178-vrijheid-democratie-a-secessie 

Welk Vlaanderen willen we? Kijk naar Zwitserland
http://www.democratie.nu/index.php/nieuws-14/archief/710-welk-vlaanderen-willen-we-kijk-naar-zwitserland