Schots referendum is katalysator tot meerdere referenda.

Afdrukken

 

Het was nipt, maar het is beslist: de Schotten blijven bij het Verenigd Koninkrijk. Toch heeft het nationalisme in heel Europa door dat referendum vorige maand een point of no return bereikt. De dominostenen beginnen sneller en sneller te vallen, zo wordt duidelijk in de lezing van professor Stephen Tierney van de universiteit van Edinburgh (Schotland).

Of er dan zoiets bestaat als een onvervreemdbaar recht om onafhankelijkheid te eisen en te verkrijgen, vraagt een student zich af. “Neen”, antwoordt professor Tierney. “We zijn te veel aan het recht aangepast om een onafhankelijkheidsreferendum te zien als een fundamenteel recht.” Professor Tierney is gespecialiseerd in grondwettelijk recht en adviseerde in de aanloop naar het Schots referendum zowel de Schotse als de Britse overheid. Hij was in Gent op uitnodiging van de Belgian Constitutional Law Blog, een project van de assistenten staatsrecht van Johan Vande Lanotte.

 

I hate you but I love you

De storm rond dat Schots referendum is nog maar net gaan liggen, of daar schreeuwen andere nationalisten al om een eigen onafhankelijkheidsreferendum. De Catalanen met name. “De Spaanse regering heeft nood aan een David Cameron ”, lacht Tierney. Want het was de premier van het Verenigd Koninkrijk die het politieke pad mee effende om de vereiste grondwettelijke bevoegdheden te geven aan de Schotten om hun referendum te houden.

In 2013 kwam die independence law er. Razendsnel organiseerde de Schotse regering (onder leiding van Alex Salmond) een referendum, op 13 september 2014 om precies te zijn. Het Verenigd Koninkrijk wil conserveren en heeft een protectionistische houding, in Schotland wil men over het algemeen net méér integreren. Grosso modo is er een soortgelijke territoriaal bepaalde ideologische tweedracht zoals die in België ook bestaat tussen Vlamingen en Walen.

 

Maar waarom dat referendum dan toekennen aan Schotland? Schotland heeft zijn vertegenwoordiging in Westminster, een stem in het nationale debat en zelfs een parlement en eigen regering. “Omdat het niet toekennen van meer autonomie en het uitspelen van ambiguïteit over de grondwet het nationalisme net in de hand zou werken, zoals we dat nu in Spanje zien”, meent Tierney.

Dat de toekenning een mes is dat aan twee kanten snijdt, heeft ook David Cameron mogen ondervinden. Cameron had dan wel communautaire rust, maar toen hem in de zomer duidelijk werd dat de Schotten het echt wel meenden met hun referendum, moest hij tot het uiterste gaan om hen tegen te houden. Cameron kon een tagline als ‘The Prime Minister who lost Scotland’ met een tanende populariteit van hem en zijn partij, missen als kiespijn.

85% politieke interesse

De regeringsleider ging zelfs finaal op de knieën en publiceerde een week voor datum in een Schotse tabloid The Vow, een verklaring waarin hij en de leiders van de twee grote andere partijen gezamenlijk opriepen om ‘no’ te stemmen. Sommige Schotten hekelden een dergelijke boodschap, die volgens hen enkel maar illustreerde hoe het politieke establishment werkt. Ook bij sommige Engelsen schoot de boodschap in het verkeerde keelgat. ‘Politieke zieligheid die enkel maar illustreert wat voor een zwak leider Cameron is’ was toen te lezen op enkele Britse krantensites. Het politieke belang van het referendum valt alleszins niet te onderschatten.

En of het gezamenlijke standpunt van de Britse politiek het stemgedrag heeft beïnvloed? “ The Vow heeft geen verschil gemaakt. Het heeft geen invloed gehad op het stemgedrag van de Schot”, weet Tierney. Maar de boodschap beloofde in ieder geval enkele cruciale bevoegdheden aan de Schotten te geven in ruil voor hun nee-stem.

“Opvallend aan dit referendum is dat de discussie vaak niet langer door klassieke media werd gevoerd, maar meer op online platformen”, stelde Stephen Tierney vast. Of de BBC een twijfelachtige rol speelde als Britsgezinde staatszender, durft de professor niet bevestigen: “De BBC heeft als staatszender ipso facto een ‘staatsgezindheid’, maar ik betwijfel of ze echt zoveel meer negatieve dan positieve stukken over Schotse onafhankelijkheid hebben gebracht.”

Mogelijks is de haast waarmee het referendum werd georganiseerd, bepalend geweest voor de uitslag. 55% stemde uiteindelijk neen. Zeker is dat de politieke interesse bij het ‘gewone’ volk énorm was. 85% van het Schotse kiespubliek ging stemmen. Dat is immens wanneer je dat vergelijkt met een ‘normale’ verkiezing. Er was ook geen consensus. Tierney: “Het enige wat je bij een referendum van die omvang kan hopen, is dat er bij de verliezers een ‘agree to’ is, en niet zomaar een ‘agree with’. Bedoeling is dat je een consensus bereikt in de passieve betekenis van het woord.”

De aanvaarding van de uitslag van het referendum zou in ieder geval een heikel punt geweest zijn. Vele groepen en personen werden namelijk ook uitgesloten van de mogelijkheid te stemmen. “Er was een belangrijke discussie over de deelname van gevangenen aan het referendum. Uiteindelijk mochten zij niet meestemmen. Ook bijvoorbeeld Schotse soldaten die in Engeland gestationeerd zijn, mochten hun stem niet uitbrengen. Het was een louter territoriale aangelegenheid.”

Europese wil als wet

“Het liberalisme heeft een zekere plicht nationalisme te ondersteunen”, vindt professor Tierney. Grondwettelijk gezien is het echter moeilijk steeds een juridisch aanknopingspunt te vinden om referenda over dergelijke materie te organiseren. Het is belangrijk in overweging te nemen dat de grondwet vaak het territorium beschermt, haar inwoners en de staat zelf; de versnippering van de staat als één of andere preventieve en conditionele clausule voorzien, zou afbreuk doen aan de kern en de bestaansreden van die grondwet.

Europa staat ook niet echt te springen om gehoor te geven aan alle onafhankelijkheidseisen binnen de Europese volkeren. Haar eigen instellingen bevinden zich immers op één van de meest communautair gevoelige plaatsen van heel Europa: Brussel. En toch gedoogt Europa het in het geval van Schotland. Angela Merkel, bondskanselier van Duitsland en Europatrekker: “Wij hebben het feit dat de Britse regering dit referendum toestond, steeds aanvaard. We zullen dat dus ook doen met de uitkomst ervan.”

Tierney: “Europa zou Schotland nooit laten vallen, het zou in niemands voordeel zijn geweest.” Een juridisch probleem zou zich echter wel stellen, merkt een aanwezige op: “Elke lidstaat zou vetorecht hebben. 28 landen zouden dus één voor één eisen hebben kunnen stellen vooraleer Schotland zou kunnen toetreden. Zeker landen als Spanje zouden daar ver in kunnen gaan, om hun eigen intrastatelijk nationalisme niet aan te wakkeren door een dergelijke snelle toegang van een nieuwgeboren onafhankelijke natie zomaar toe te staan.” Tierney relativeert: “Dat formeel recht hebben ze inderdaad, maar of dat effectief zou worden uitgebuit is moeilijk in te schatten, dat kon evengoed vlot gaan.”

Wel zou een dergelijke toetreding een merkwaardige paradox kunnen opwerpen, vertelt Tierney: “Zo zou Spanje dan wel Schotland als natie kunnen erkennen, maar de onafhankelijkheidseis van de Catalanen kunnen afdoen als een intern issue .”

Nationalisme, quo vadis?

Bij ons geen BBC, geen gemeenschappelijke taal, geen referendum. Wel zit een nationalistische partij mee aan de knoppen van ons land. Waarom kan een staatshervorming van die grootte ook niet gewoon een politieke beslissing zijn? “Een referendum is van belang omdat het de populaire discussie echt wel nodig heeft. Het gaat om de discussie van hoe we de nationale identiteit willen implementeren, zonder focus op ras, maar op het civiele gebeuren an sich . Dat betekent niet dat er geen culturele diversiteit mogelijk is, wat tegenwoordig onmogelijk is. Een stem op een nationalistische partij is niet noodzakelijk een stem voor onafhankelijkheid. Velen stemmen ook op de sociaal-economische standpunten van die partijen.”

Nationalisme is in geen geval dood. Het volgende dominoblokje zal vallen in Catalonië, waar op 9 november een referendum zal worden gehouden. Althans, dat is toch de bedoeling. De Spaanse regering houdt het referendum immers tegen door het succesvol aan te vechten bij zowel het Spaanse Grondwettelijk Hof als de Raad van State. De Catalaanse premier Artur Mas houdt voet bij stuk en zal desnoods een symbolisch referendum houden. Zeker is ook dat het Schots nationalisme nog niet begraven is. Tierney: “Binnen 3 jaar tijd zullen we het er wel weer over hebben.” Wordt ongetwijfeld vervolgd...